Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie

LZD | Wydział Leśny | SGGW
Działalność CEPL | Ważne adresy | Obiekty dydaktyczne | Święta w LZD |Jak do nas trafić | Kontakt
Lekcje w lesie | Program dla szkół | Szkolenia | Konkursy | Materiały dydaktyczne
Zapraszamy | Współczesne zagadnienia edukacji leśnej | Aktywne metody ochrony przyrody | Zorganizuj konferencję w Rogowie
Wydawnictwa | Artykuły | Galeria zdjęć
Informacje ogólne | Komitet Redakcyjny | Zeszyty SiM | Informacje dla autorów | Recenzja | Kontakt | Zamawianie
Aktualności | O Muzeum | Zwiedzanie | Edukacja | Kontakt
Założenia | Aktualności | Edycje | Promocja | Wydawnictwa | Artykuły | Zdjęcia i głosy sów | Sowoteka | Wypluwnik | Sztuczne gniazda

BUBOBORY w Lasach Państwowych

 

Anderwald D. 2005. Bubobory - skuteczna metoda edukacji przyrodniczej dorosłych? W: D. Anderwald (red.). Współczesne Zagadnienia Edukacji Leśnej Społeczeństwa. Stud. i Mat. CEPL, Rogów, 3 (10): 6-12.

 

Bubobory są programem edukacyjnym kierowanym do leśników. Składają się z warsztatu trwającego ok. 4 godzin, prezentującego działania Komitetu Ochrony Orłów, rodzinę sowy i jej ochronę. Druga część to nasłuchy terenowe realizowane przez trzy kolejne wieczory w zespołach składających się z leśniczego i ornitologa. Celem nasłuchów jest wykrycie nowych stanowisk sów. Efektem programu jest wykrycie 12 stanowisk puchaczy, 10 stanowisk włochatki, 1 stanowisko pójdźki, 2 stanowisk sóweczki oraz zbudowanie 20 sztucznych gniazd dla puchaczy. W dwóch edycjach programu wzięło udział 120 uczestników: pracowników nadleśnictw, parków narodowych, parków krajobrazowych, wyższych uczelni, organizacji pozarządowych.

Bubobory - założenia ogólne

Bubobory to wspólne, zintegrowane działania osób reprezentujących różne środowiska, głównie leśników i ornitologów, zmierzające do pogłębienia wiedzy teoretycznej i praktycznej na temat sów, a w szczególności puchacza , z nastawieniem na pełnienie funkcji poznawczych i ochronnych. Nazwa pochodzi od nazwy łacińskiej puchacza Bubo bubo.

Wszystkie sowy w Polsce od dawna są objęte całoroczną ochroną gatunkową (zob. także kwietniowa ustawa o ochronie przyrody) będącą odzwierciedleniem prawa międzynarodowego, tj. odpowiednich Załączników Dyrektywowych UE oraz Konwencji Waszyngtońskiej i Berneńskiej.

Sowy od czasów mitycznych wzbudzają szczególne zainteresowanie wśród wielu nacji. Są symbolem mądrości, szczęścia i nieszczęścia zarazem, tajemnicy, niepokoju metafizycznego itp. Mocny renesans przeżywają także dzisiaj, głównie za sprawą ekranizacji osiągających ogromne nakłady powieści pani Rowling o przygodach Harrego Pottera, gdzie sowy są częstymi bohaterami. Ten wzrost zainteresowania społecznego sowami na całym świecie - zarówno wśród młodzieży jak i dorosłych - w niektórych krajach już skutkuje poważnymi zagrożeniami kilku gatunków w postaci mody na posiadanie "swojej sowy". Tego rodzaju problemy mogą być ograniczane poprzez właściwie ukierunkowaną edukację ekologiczną społeczeństwa. Dlatego też ważna jest dobra znajomość leśnych gatunków sów i ich biologii właśnie wśród leśników. Realizacja działań poznawczych i ochronnych dotyczących sów jest zbieżna z powszechnym wzrostem oczekiwań społecznych w stosunku do zadań pełnionych przez europejskie i polskie lasy, które powinny realizować nie tylko funkcje produkcyjne, ale coraz częściej funkcje ochronne i społeczne. Pryncypia UE w tym zakresie to: Utrzymanie trwałego bogactwa gatunkowego, stanu zdrowotnego i witalności ekosystemów leśnych oraz zdolności lasów do pełnienia społecznie pożądanych funkcji (fragm. Rezolucji Helsińskiej). Wśród wielu cech leśnictwa proekologicznego dwie, tj. dbałość o zachowanie bioróżnorodności oraz edukacja ekologiczna społeczeństwa coraz częściej zaczynają odgrywać rolę pierwszoplanową i znajdują się na wspólnej płaszczyźnie z głównymi celami statutowymi licznych organizacji pozarządowych. Dla przykładu, prowadzony przez Komitet Ochrony Orłów monitoring liczebności i efektywności lęgów ptaków szponiastych i puchacza uzupełniany jest jednocześnie przez stałą, specjalistyczną edukację leśników i służb ochrony przyrody. W ciągu ostatnich sześciu lat odbyło się około 230 szkoleń, dzięki którym uzyskano wyraźny wzrost wiedzy ornitologicznej wśród około 6000 leśników. Wielu z nich zaangażowało się bardzo mocno w prace KOO, więc prowadzona dotychczas edukacja dorosłych w tej materii okazuje się być skuteczna. Trudno na razie jednoznacznie ocenić efekt edukacyjny Buboborów, jednak, sądząc po zaangażowaniu się leśników w przeprowadzone już działania, temat ten jest na tyle ważki, że znajdzie wielu stałych zwolenników.

Szersze konteksty

Proponowane działania pod nazwą Bubobory mają swoje źródła w niekwestionowanych dokumentach międzynarodowych i krajowych. Są to: Szczyt Ziemi (Rio de Janerio), Ustawa o lasach, Ministerialny Proces Ochrony Lasów Europejskich, Polityka Ekologiczna i Polityka Leśna Państwa, Regionalne Programy Operacyjne Polityki Leśnej Państwa, Natura 2000, Ustawa o ochronie przyrody, Narodowe Programy Leśne.

Cele

Cele Buboborów wpisują się w zasadę autonomii gospodarki leśnej przy jednoczesnym wspieraniu zrównoważonego i trwałego rozwoju leśnictwa oraz zachowaniu i wzmacnianiu wielofunkcyjności lasów. Szczegółowe cele to:

  • Edukacja przyrodniczo-leśna dorosłych:
    • wzbogacanie wiedzy przyrodniczej leśników,
    • edukacja leśna ekologów;
  • Wielopoziomowa integracja różnych lokalnych środowisk oraz instytucji, szczególnie leśników i miejscowych NGO;
  • Zawiązanie s t a ł y c h kontaktów, np. pomiędzy parkami a LP;
  • Stymulowanie i szersze wykorzystanie efektów badań naukowych: wstępna inwentaryzacja przyrodnicza;
  • Wdrażanie praktycznych form ochrony w oparciu o zespoły fachowców z różnych dziedzin;
  • Wzbudzenie wśród dorosłych zainteresowania i odpowiedzialności za posiadane dobra przyrodnicze;
  • Wzmacnianie społecznego nadzoru nad Lasami Państwowymi.

Metodologia

Bubobory składają się z dwóch zależnych od siebie części: teoretycznej i praktycznej. Część teoretyczna w postaci warsztatów ma miejsce najczęściej w siedzibie wybranego parku narodowego. Jest to spotkanie szkoleniowe pracowników parku narodowego, okolicznych parków krajobrazowych, przedstawicieli uczelni oraz NGO zajmujących się sowami, a przede wszystkim zaproszonych do współpracy leśników, przedstawicieli miejscowych nadleśnictw. Warsztaty trwają około 4 godzin. Ich kanwą jest bogato ilustrowana prezentacja multimedialna urozmaicona szeregiem interaktywnych ćwiczeń dydaktycznych. Poruszana problematyka dotyczy m.in. działalności KOO, zapoznania z rodziną SOWY, działań ochronnych w praktyce leśnej i zaplanowania tras nasłuchowych.

Część praktyczna obejmuje nasłuchy, które są prowadzone przez trzy następujące po sobie wieczory i noce w godzinach od 16 do 23. Połączone zespoły składające się z ornitologów, leśników, pracowników parków i innych osób jednocześnie dokonują objazdów i nasłuchów w potencjalnych " miejscach puchaczowych". Ornitolog porusza się wraz z leśniczym jego samochodem po wytypowanych wcześniej trasach. W wyznaczonych punktach (polany, sródleśne łąki, halizny) zostają dokonane około 20 minutowe nasłuchy odzywających się sów. Trasy mogą być albo na zasadzie p ę t l i  (z 1 leśniczym na terenie 1 leśnictwa), albo na zasadzie  ż a b i c h  s k o k ó w  na terenie kilku leśnictw; ornitolog jest wtedy przejmowany przez poszczególnych leśniczych. Noclegi ornitologów planuje się bądź u ostatniego leśniczego, bądź w wytypowanych punktach zbornych.

Sowy, w przeciwieństwie do ptaków szponiastych, nie są łatwe do zobaczenia. Najczęściej można je usłyszeć nocą w okresach tzw. aktywności głosowej lub stwierdzić za dnia fakt ich występowania po pozostawionych śladach. Najpowszechniejsze są poszukiwania nocne. W okresie przed złożeniem jaj ptaki intensywnie tokują, często nawołując w duecie. W przypadku puchacza na nizinach ma to miejsce - zależnie od warunków pogodowych - od drugiej połowy lutego do końca marca. W górach odbywa się to z około 2 tygodniowym opóźnieniem. Wcześniej mogą również pohukiwać, ale wówczas nie można mieć pewności, czy ptak jest na właściwym stanowisku lęgowym Najlepiej zapoznać się z głosem puchacza, słuchając licznie dostępnych nagrań. Pierwszy szczyt aktywności głosowej występuje godzinę po zachodzie słońca i trwa ok. 1-2 godzin, następne w godzinach od 21 do 23 i od 2 do 5.

Czasami lepszą metodą mogą okazać się poszukiwania dzienne. Najlepszą porą do tego rodzaju penetracji jest okres po wykluciu się piskląt, a więc - wliczając ostrożnie późne lęgi - koniec maja i początek czerwca. Poszukuje się wówczas charakterystycznych śladów ich obecności, a mianowicie: resztek ofiar, wypluwek, kału, piór, piskląt w gnieździe bądź poza nim.

Z punktu widzenia praktyki leśnej Bubobory pełnią funkcje poznawcze i ochronne. Dzięki nim leśniczy, na terenie którego występuje np. puchacz zyskuje dość dobre rozeznanie dotyczące szczegółów biologii lęgowej. Pozwala to unikać prac gospodarczych w miejscach, gdzie w danym roku gatunek ten się gnieździ oraz nieporozumień w postaci zabierania z gniazd naziemnych młodych, które "na pozór" wypadły z gniazda.

Bubobory 2003

Pierwsze wspólne działania o charakterze Buboborów miały miejsce w 2000 roku na terenie Parku Narodowego "Bory Tucholskie oraz Zaborskiego Parku Krajobrazowego i pełniły funkcje przygotowawcze. Ich pierwsza edycja odbyła się w roku 2003. Część konferencyjna miała miejsce w siedzibie PN "Bory Tucholskie". W sumie uczestniczyło w nich około 60 osób. Byli to pracownicy: PN "Bory Tucholskie", parków krajobrazowych (PK Doliny Słupi, Tucholski PK, Wdecki PK, Wdzycki PK, Zaborski PK); nadleśnictw (Kościerzyna, Lipusz, Osie, Osusznica, Przymuszewo, Rytel, Woziwoda, Zamrzenica); jednostek naukowych (AR w Poznaniu, Uniwersytet Łódzki); organizacji pozarządowych (KOO, OTOP, Stow. Proekologiczne Dolina Słupi).

Efektem rzeczowym było wykrycie 10 stanowisk puchacza oraz 7 włochatki. Do efektu ekologicznego zaliczyć należy wysokie zainteresowanie tematem w środowisku leśników, samodzielne inicjatywy podobnych działań w kolejnym roku w niektórych parkach krajobrazowych (PK Dolina Słupi, Zaborski PK) oraz wspólne (KOO, Zab.PK, LP) rekonstrukcje gniazd dla puchaczy.

Bubobory 2004

Druga edycja Buboborów odbyła się w 2004 r. na terenie Puszczy Augustowskiej. Część teoretyczna miała miejsce w siedzibie Wigierskiego Parku Narodowego. W działaniach uczestniczyło także około 60 osób. Byli to pracownicy: Wigierskiego PN; parków krajobrazowych (PK Puszczy Romnickiej, Suwalski PK); nadleśnictw (Augustów, Białobrzegi, Głęboki Bród, Płaska, Pomorze, Suwałki, Szczebra); instytucji naukowych (AR w Poznaniu, Uniwersytet Białostocki i Łódzki); funduszy i organizacji pozarządowych (EkoFundusz, GEF/SGP UNDP, Komitet Ochrony Orłów, Stow. Konf. Służb Ochrony Przyrody Zielonych Płuc Polski). W efekcie zlokalizowano 2 stanowiska puchaczy, 3 włochatki, 1 pójdźki i 2 sóweczki. Efekt ekologiczny to duże zainteresowanie tematem w środowisku leśników i lokalnej społeczności.

Budowa sztucznych gniazd

Efektem Buboborów są także rekonstrukcje gniazd nadrzewnych bądź budowa gniazd nowych w pobliżu stwierdzonych lęgów naziemnych. W ostatnich kilku latach wykonano na terenie kraju około 20 sztucznych gniazd dla puchaczy, z czego połowa jest przez ptaki użytkowana. W działaniach tych prawie zawsze czynnie uczestniczą leśnicy lub pracownicy parków krajobrazowych. Puchacze własnych gniazd właściwie nie budują. Do wyprowadzenia lęgów wykorzystują stare gniazda dużych ptaków, takich jak: bocian czarny, myszołów, bielik. Są one najczęściej dawno opuszczone przez pierwszych właścicieli i często ulegają rychłemu zniszczeniu po lęgach puchacza. W przypadku braku dogodnych miejsc ptaki gnieżdżą się bezpośrednio na ziemi. Gniazda naziemne to po prostu zwykłe dołki wygrzebane własnym ciałem i wyściełane rozkruszonymi wypluwkami. Wg zebranych danych 70% lęgów naziemnych kończy się niepowodzeniem, głównie ze względu na drapieżnictwo ssaków (dzik, lis, jenot). Znajomość miejsc lęgów naziemnych przez leśniczych, zachowanie szczególnego spokoju podczas okresu lęgów, a następnie budowa tamże gniazd nadrzewnych przez ornitologów jest próbą konkretnej i sprawdzalnej metody trwałego gospodarowania w lesie i ochrony zagrożonego gatunku w jego naturalnym siedlisku.

BuboGóry 2005

Szczególnie uprzywilejowane do utrzymania dużego potencjału przyrodniczego na terenach użytkowanych gospodarczo są Leśne Kompleksy Promocyjne. LKP to obszary funkcjonalne o znaczeniu ekologicznym, edukacyjnym i społecznym. Opracowane dla nich programy gospodarczo-ochronne powinny zawierać m.in. ocenę rozpoznania stanu lasu, zwłaszcza jego walorów przyrodniczych i zagrożeń. Stąd następne Bubobory planuje się ogniskować wokół Leśnych Kompleksów Promocyjnych.

Stan zachowania wartości przyrodniczych na większości terenów górskich jest bardzo wysoki. Kolejna edycja Buboborów zatem, odbędzie się pod nazwą BuboGóry 2005, tym razem w większości na obszarach górskich. Głównymi inicjatorami są Komitet Ochrony Orłów oraz Towarzystwo na rzecz Ziemi. W marcu i kwietniu 2005 roku zamiarem organizatorów jest przeprowadzenie metodą kaskady kompleksowych działań na terenie południowej Polski. Warsztat startowy odbędzie się na terenie Leśnego Kompleksu Promocyjnego Beskid Sądecki i swym zasięgiem ma obejmować obszar Popradzkiego Parku Krajobrazowego, a także fragmenty Pienińskiego i Tatrzańskiego PN. Na tym etapie zamierza się zaangażować około 80 osób.

Kaskada ma być następnie przeprowadzona wokół następujących parków narodowych: Babiogórskiego, Gorczańskiego, Poleskiego i Świętokrzyskiego. W sumie we wszystkich warsztatach ma uczestniczyć około 300 osób: pracowników parków krajobrazowych i narodowych, wielu nadleśnictw kilku Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych (Kraków, Krosno, Lublin), instytucji naukowych ( AR w Kraków, AR Poznań, SGGW w Warszawie, Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet Łódzki), jednostek doświadczalnictwa leśnego (LZD Rogów, LZD Krynica), organizacji pozarządowych (Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych w Krakowie, Komitet Ochrony Orłów, Przemyskie Towarzystwo Ornitologiczne, Towarzystwo na rzecz Ziemi). Sponsorem strategicznym działań są: EkoFundusz, GEF/SGP UNDP oraz WFOŚiGW w Krakowie.

Zamiarem organizatorów jest uzyskanie efektu rzeczowego w postaci wstępnej inwentaryzacji najrzadszych gatunków sów: puchacza, puszczyka uralskiego, sóweczki oraz włochatki. Efektem ekologicznym ma być wzrost wiedzy ornitologicznej i odpowiedzialności przyrodniczej wśród ludzi dorosłych; w środowisku leśników, a także pośród lokalnej społeczności.

LITERATURA

  • ANDERWALD D. 2002. Lęgi rybołowa Pandion haliaeetus, bielika Haliaeetus albicilla i puchacza Bubo bubo na sztucznych gniazdach w Borach Tucholskich w 20. wieku. Not. Orn. 2002, 43: 197-200.
  • ANDERWALD D., MIZERA T. 2003. Puchacz - gatunek, któremu należy pomóc. Par. Nar. 1/2003. KZPN, Warszawa: 17-19.
  • ANDERWALD D., CENIAN Z. 2004. Ogólnopolski program monitoringu i ochrony bielika. Las Polski 19/2004. Oikos, Warszawa: 20.
  • ANDERWALD D. 2005. Bubobory w BuboGórach. Skuteczna metoda edukacji przyrodniczej? Głos Lasu 2/2005: 26-30.
  • GŁOWACIŃSKI Z., (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. PWRiL, Warszawa: 131-167, 228-243.
  • KAŁUGA I. 2004. Wiklinowe kosze dla uszatek skontrolowane. Kraska 11 (1-2/2004):26.
  • KOMITET OCHRONY ORŁÓW. 2001. Ochrona orłów i innych rzadkich gatunków ptaków drapieżnych w Polsce w roku 2000 - raport KOO za rok 2000. Not. Orn. 42: 299-312.
  • KOPKA P. 2004. Dla dobra lasów. Las Polski 24/2004. Oikos, Warszawa: 15.
  • MIKUSEK R. 2003. Sóweczka, czyli. Kraska MTOF 10 (2/2003). Siedlce: 28-30.
  • MIZERA T., ANDERWALD D. 2003. Puchaczom potrzebna jest pomoc. Biuletyn RDLP w Toruniu 1 (22) 2003. Toruń: 12-13.
  • OSOJCA G. 2004. Chrońmy wiatro- i śniegołomy! Las Polski 2/2004. Oikos, Warszawa: 20-21.
  • TOMIAŁOJĆ L., STAWARCZYK T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP "pro Natura". Wrocław: 195-265, 459-489.

"Bubobory (Buboforests) Program" - is it an effective education method for adults?

Bubobory is an educational program addressed to foresters. It consists of four hours workshop which presents activity of Comity for Eagle Protection, owl family and its protection. Terrain overhearings are the second part which are conducted by 3 following nights by ornithologist and ranger. The aim of the over hearings is finding new sits of owls. As a result of the program, 12 sits of eagle owl, 10 sites of Tengmalm's owl, 1 site of little owl, 2 sites of Pygmy owl were find. Twenty artificial nests for eagle owl were built. In two edition of the program 120 participants took part in it. They were forestry staff, workers of landscape and national parks, scientists from universities and members of NGO's.

Dariusz Anderwald
Leśny Zakład Doświadczalny SGGW w Rogowie
cepl(at)wl.sggw.pl