Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie

LZD | Wydział Leśny | SGGW
Działalność CEPL | Ważne adresy | Obiekty dydaktyczne | Święta w LZD |Jak do nas trafić | Kontakt
Lekcje w lesie | Program dla szkół | Szkolenia | Konkursy | Materiały dydaktyczne
Zapraszamy | Współczesne zagadnienia edukacji leśnej | Aktywne metody ochrony przyrody | Zorganizuj konferencję w Rogowie
Wydawnictwa | Artykuły | Galeria zdjęć
Informacje ogólne | Komitet Redakcyjny | Zeszyty SiM | Informacje dla autorów | Recenzja | Kontakt | Zamawianie
Aktualności | O Muzeum | Zwiedzanie | Edukacja | Kontakt
Założenia | Aktualności | Edycje | Promocja | Wydawnictwa | Artykuły | Zdjęcia i głosy sów | Sowoteka | Wypluwnik | Sztuczne gniazda

Gronostaj (Mustela erminea)

Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej
Fot. M. Sławski

Gronostaje kojarzą się zazwyczaj z futrzanymi kołnierzami noszonymi w przeszłości przez książąt i królów, a obecnie przez profesorów uniwersyteckich podczas pompatycznych uroczystości. Futro gronostaja od zawsze było bardzo cenione, nie tylko ze względu na śnieżnobiały kolor, ale także nadzwyczajną miękkość i gęstość (jak obliczono, na jednym centymetrze kwadratowym futra znajduje się ok. 20000 włosów). Niepowtarzalny wygląd białego futra równomiernie upstrzonego czarnymi plamkami uzyskiwano przez naszycie końcówek ogonków gronostajowych, które zarówno w szacie letniej jak i zimowej zachowują czarną barwę. Futro takie, bardzo drogie ze względu na wielką ilość zwierzątek potrzebnych do jego uszycia, było świadectwem wysokiej pozycji materialnej właściciela. Staropolskie przysłowie "u góry gronostaje, a u dołu nie staje" może brzmieć nieco dwuznacznie, ale w istocie traktuje o pozorowanym bogactwie.

W szacie letniej gronostaj ma czekoladowobrązowy wierzch ciała, a spód biały bądź białoróżowy. Łatwo go wtedy pomylić z łasicą, od której jest jednak nieco większy (długość ciała 22-29 cm, masa samców 220-350 gram, podobnie jak w przypadku łasicy dymorfizm płciowy wyraża się tym, że samice są prawie dwukrotnie mniejsze od samców). W październiku-listopadzie następuje zmiana ubarwienia na białe. Ponowna zmiana futra ma miejsce od marca do maja. Linienie trwa około miesiąca, i wtedy można spotkać gronostaje mniej lub bardziej pstrokato ubarwione. Przebieg linienia jest uzależniony od długości dnia, a o kolorze nowych włosów (białym czy brązowym) decyduje temperatura otoczenia. Niektóre osobniki, szczególnie z południowych populacji, nie bieleją na zimę, bądź też zmieniają ubarwienie tylko częściowo. Przez cały rok gronostaja od łasicy można odróżnić po czarnym czubku ogona.

Podobieństwo gronostaja do łasicy skłaniało autorów wielu dawnych książek poświęconych łowiectwu do wyrażania opinii w rodzaju: "znane są u nas dwie odmiany łasicy: łasica gronostaj i łasica łaska". Jako ciekawostkę należy dodać, że jedyny obraz Leonarda da Vinci znajdujący się w Polsce, przedstawiający młodą kobietę z gronostajem na ręku, bardzo długo znany był pod tytułem "Dama z łasiczką". Dopiero niedawno pracownicy Muzeum Narodowego w Krakowie skorygowali tą pomyłkę.

Gronostaj, choć spotkać go można w wielu różnych środowiskach, związany jest głównie z biotopami nadwodnymi - brzegami rzek i jezior, terenami podmokłymi. Oprócz tego bytuje w lasach, na polach i na łąkach, a także w sąsiedztwie człowieka, w pobliżu wsi, a nawet w obrębie zabudowań. Głównym pokarmem gronostaja jest karczownik ziemnowodny (Arvicola terrestris), zwany także szczurem wodnym. Jest to największy rodzimy przedstawiciel nornikowatych, związany ze środowiskami nadwodnymi. Gdy zagęszczenie karczowników jest niskie większy procent diety gronostajów stanowią inne małe gryzonie (głównie nornik północny), a także żaby, jaszczurki, ptaki i ich jaja, a nawet ryby. Poluje podobnie jak łasica, dokładnie penetrując wszelkie zakamarki swojego terytorium. Jest to zwierzę bardzo gibkie, zwinnie biega po ziemi, wspina się na drzewa i dobrze pływa. Aby rozejrzeć się po okolicy często staje słupka na tylnych łapach. Dziennie w poszukiwaniu pokarmu może przebyć nawet 9 km. Wielkość terytorium jednego osobnika waha się w zależności od dostępności pokarmu od 11 do 160 ha, średnio wynosi 25-30 ha (w przypadku samców) i ok. 20 ha (w przypadku samic). Sąsiadujące ze sobą terytoria są chronione specjalnymi zachowaniami oraz znakowane odchodami, zdarza się jednak że mogą one na siebie częściowo zachodzić (szczególnie, że jeden osobnik w ciągu jednej doby poluje zazwyczaj tylko na części swojego areału), a terytoria samic nawet mieścić w obrębie większych terytoriów samców.

W dawnej Polsce, przed rozpowszechnieniem się kota domowego (który do XII wieku był w Europie zwierzęciem bardzo rzadkim, spotykanym tylko na dworach królewskich i książęcych), gronostaje były hodowane w celu zwalczania myszy i szczurów w obrębie zabudowań ludzkich. Mimo, że wywiązywały się z tego zadania wyśmienicie, nie zmieniło to negatywnego nastawienia ludzi w stosunku do gronostajów. Podobnie jak większość drapieżników, i ten gatunek ma w łowiectwie swoją "czarną kartę" za rzekome krwiożercze obchodzenie się ze zwierzyną użyteczną. Mówiono, że zabijają one tylko dla samej przyjemności, czego dowodem miało być tworzenie przez gronostaje magazynów zabitych ofiar. Tymczasem podobnie postępuje większość łasicowatych w przypadku nadmiaru pokarmu w łowisku - zmagazynowane zapasy służą im gdy dostępność zdobyczy spada. Takie spiżarnie składają się zazwyczaj z kilku do kilkudziesięciu drobnych gryzoni.

Gronostaj, podobnie jak wiele łasicowatych, ma zaskakująco szeroki repertuar wydawanych przez siebie odgłosów. Może to być między innymi donośny skrzek wydawany w czasie rui, lub też ostre, trzeszczące dźwięki gdy zwierzę jest przestraszone. Oprócz tego gronostaj może wydawać rozmaite rodzaje pomrukiwania i ćwierkania o niejasnym znaczeniu.

Liczebność populacji gronostaja zmienia się w zależności od liczebności myszy i norników, jednak ogólnie rzecz biorąc można powiedzieć, że jest to zwierzę dosyć rzadkie, zdecydowanie mniej liczne niż łasica. Ze względu na pełnioną w ekosystemie rolę regulatora populacji gryzoni oba te gatunki objęte są w Polsce ochroną gatunkową.

Dariusz Graszka-Petrykowski

O nas | Dojazd | Kontakt | Aktualizacja: 24.02.2017 | © Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej