Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie

LZD | Wydział Leśny | SGGW
Działalność CEPL | Ważne adresy | Obiekty dydaktyczne | Święta w LZD |Jak do nas trafić | Kontakt
Lekcje w lesie | Program dla szkół | Szkolenia | Konkursy | Materiały dydaktyczne
Zapraszamy | Współczesne zagadnienia edukacji leśnej | Aktywne metody ochrony przyrody | Zorganizuj konferencję w Rogowie
Wydawnictwa | Artykuły | Galeria zdjęć
Informacje ogólne | Komitet Redakcyjny | Zeszyty SiM | Informacje dla autorów | Recenzja | Kontakt | Zamawianie
Aktualności | O Muzeum | Zwiedzanie | Edukacja | Kontakt
Założenia | Aktualności | Edycje | Promocja | Wydawnictwa | Artykuły | Zdjęcia i głosy sów | Sowoteka | Wypluwnik | Sztuczne gniazda

Orzesznica (Muscardinus avelanarius)

Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej

Tekst: Monika Prasowska, Zdjęcia: Michał Badaszek
Katolicki Uniwersytet Lubelski

Dlaczego tak trudno zobaczyć orzesznicę?

Duże, ciemne i wypukłe oczy orzesznicy wskazują na nocny tryb życia.
Orzesznica z łatwością penetruje drzewa i krzewy
w poszukiwaniu pokarmu
Orzesznica, Muscardinus avelanarius, to niezwykłe zwierzę, wzbudzające, pomimo swych niewielkich rozmiarów, wielką sympatię u wszystkich, którym uda się ją zobaczyć. Piękne, żółtobrązowe futerko na grzbiecie i białe od strony brzusznej, małe zaokrąglone uszy, długi (do 7 cm), gęsty, puszysty ogon, ale przede wszystkim duże, ciemne i wypukłe oczy powodują, że patrząc na to miłe zwierzę nie można oderwać wzroku. Dorasta do ok. 8 cm długości (bez ogona) i jest najmniejszym w Europie przedstawicielem rodziny popielicowatych (pilchowatych), Gliridae. Orzesznica, podobnie jak inni przedstawiciele tej rodziny, tj. żołędnica (Eliomys quercinus), koszatka (Dryomys niteduld) i popielica (Glis glis), podlega w Polsce ochronie prawnej ze względu na rzadkość występowania.

Spotkanie tego zwierzęcia w warunkach naturalnych jest niezwykle trudne. Wynika to ze specyfiki miejsc jej występowania. Gatunek ten jest bowiem związany z długowiecznymi lasami, o dużym stopniu naturalności. Ponieważ zachowały się tylko nieliczne fragmenty starych, puszczańskich ostępów, orzesznice występują punktowo w izolowanych populacjach. Z tego też względu dla orzesznicy nie wyznacza się ciągłej granicy zasięgu, a wymiana genów (migracja) między populacjami jest bardzo ograniczona. Oznacza to jednocześnie, że populacja wymarła na danym stanowisku, nie jest już w stanie odtworzyć się. Orzesznica zamieszkuje lasy liściaste mieszane porośnięte leszczyną i krzewami jagodowymi, unika zaś wysokich drzewostanów iglastych bez podszytu. W Polsce występuje ona w części południowej, a zwłaszcza południowo-wschodniej (od Sudetów po Wyżynę Lubelską) oraz na rozproszonych stanowiskach na Wyżynie Małopolskiej, Nizinie Mazowieckiej, Podlasiu, na Pobrzeżu Bałtyku i Pojezierzu Mazurskim.

Punktowe stanowiska występowania orzesznicy
na terenie Polski
Nie tylko mała liczebność orzesznic i ograniczona liczba miejsc bytowania utrudnia jej spotkanie, decyduje o tym także tryb życia. Zwierzęta te są bowiem aktywne nocą, opuszczają swe dzienne kryjówki dopiero po zapadnięciu zmroku. Kuliste gniazda dzienne, zwykle w większej liczbie, orzesznice zakładają wśród roślinności tworzącej podszyt, na wysokości do 1 m, rzadziej do 2 m. Często lokują je również w dziuplach lub budkach przeznaczonych dla ptaków.

Aktywność tych zwierząt koncentruje się na drzewach i krzewach, co wiąże się z dietą pokarmową, na którą składają się przede wszystkim nasiona, owoce, pączki, młode pędy drzew i krzewów (latem i jesienią) oraz owady lub larwy owadów (wiosną). Zgodnie z nadaną orzesznicy nazwą, jej ulubionym pokarmem są orzechy, np. leszczyny czy buka bądź żołędzie dębu. Dzięki ostrym pazurkom orzesznica porusza się po gałęziach szybko i sprawnie, zaś ogon pomaga jej w utrzymywaniu równowagi ciała podczas nocnych eskapad. W nocnym żerowaniu wykorzystuje także dobrze rozwinięty zmysł węchu i słuchu oraz umiejętność widzenia w nocy, dzięki dużym, wypukłym oczom.

Szansa na zobaczenie w lesie orzesznicy ogranicza się dodatkowo do okresu od kwietnia do października, gdyż jest ona zwierzęciem hibernującym, a więc zapadającym w sen zimowy. W okresie nagłych spadków temperatury zapada w sen również latem, przeczekując w ten sposób niekorzystny okres. Wczesną jesienią jej nocna aktywność jest przerywana coraz dłuższymi okresami poświęcanymi na sen. W sumie orzesznica przesypia ok. 80% swojego życia! Na zimowe gniazda, uwite ze źdźbeł traw, liści i kawałków kory zlepionych śliną, orzesznica wybiera suche, niepodatne na przemarzanie, bezpieczne miejsca wśród korzeni drzew lub na pniach. Choć jest zwierzęciem nadrzewnym, lokuje gniazda blisko lub na powierzchni ziemi. W okresach bardzo silnych mrozów, pomimo solidnie wykonanego gniazda, zdarza się, że orzesznice przemarzają. Śpiąc w przytulnym, kulistym gnieździe, zwierzę oddycha bardzo rzadko (co 5-10 minut), temperatura ciała spada do ok. 2°C i znacznie zmniejsza się liczba uderzeń serca. Mimo tak zwolnionego metabolizmu podczas snu orzesznica rośnie!

Orzesznica przesypia ogromną część swego życia zwinięta w puszystą, rudą kulę
Orzesznica przesypia ogromną część
swego życia zwinięta w puszystą, rudą kulę

Natychmiast po obudzeniu się ze snu zimowego wyspane i wypoczęte orzesznice są gotowe do rozrodu. Pierwsze młode rodzą się na przełomie czerwca i lipca, drugie już na przełomie lipca i sierpnia. Ciąża trwa od 22 do 24 dni. Młode orzesznice przychodzą na świat najczęściej w liczbie od 3 do 5 w jednym miocie, w wielowarstwowym, solidnym i znacznie większym od gniazd letnich gnieździe lęgowym, wymoszczonym przez samicę ze szczególną pieczołowitością. W wychowywaniu młodych, które zaczynają widzieć po upływie ok. 18 dni, bierze udział również samiec. Dojrzewają one płciowo dopiero po odbyciu pierwszego snu zimowego. Orzesznice dożywają wieku 3-4 lat.

Ze względu na wiele przeszkód w spotkaniu orzesznicy w jej naturalnym środowisku, prawdziwym szczęśliwcem jest ten, komu uda się ją zobaczyć.

Podczas badań terenowych, które prowadziłam w Kampinoskim Parku Narodowym w sierpniu i wrześniu 2003 roku nad innym gatunkiem gryzonia - nornicą rudą, udało mi się dzięki szczególnym okolicznościom wielokrotnie obserwować orzesznice zarówno śpiące, jak i ruchliwe, wspinające się sprawnie po pniach i gałęziach.

O występowaniu orzesznicy w Kampinoskim Parku Narodowym wiadomo od roku 1956, kiedy gatunek ten był obserwowany w uroczysku na Minach w okolicach Dziekanowa Leśnego. Występowanie orzesznicy na terenie Parku świadczy o dużym stopniu naturalności jego kompleksów leśnych i ich puszczańskim charakterze. Moim terenem badawczym był ponadstuletni ols (Ribo nigri-Alnetum) w zachodniej części Parku. Gatunkiem dominującym w drzewostanie jest tutaj olsza czarna, zaś w jej domieszce występują m.in. porzeczka czarna i leszczyna pospolita, których owoce są dla orzesznic prawdziwym przysmakiem.

Duże, ciemne i wypukłe oczy orzesznicy wskazują na nocny tryb życia
Moje badania dotyczyły aktywności nadrzewnej i penetrowania pni drzew przez nornicę rudą. W badaniach tych używałam pułapek żywołownych z ziarnem owsa jako przynętą, które instalowałam na różnych wysokościach drzew. Ziarno okazało się być jednak dobrą przynętą nie tylko dla nornic. Możliwe również, że to same pułapki - przytulne i bezpieczne kryjówki - sprawiły, że orzesznice wielokrotnie z nich korzystały. Duże było moje zaskoczenie, kiedy podczas porannego przeglądu pułapek w jednej z nich odkryłam śpiącą, zwiniętą w kłębek i trzymającą przednimi łapkami swój puszysty ogon, orzesznicę. Podczas kolejnych przeglądów miałam nieskrywaną nadzieję ponownego spotkania z tym zwierzęciem i rzeczywiście orzesznice zaczęły regularnie odwiedzać moje pułapki. Postanowiłam prowadzić ich rejestrację poprzez oznaczanie płci i masy poszczególnych osobników. Wśród złowionych osobników więcej było samic (6) niż samców (3), zaś ciężar ich ciała mieścił się w przedziale od 10 do 30 g. Szczególnie charakterystyczny był jeden z samców ze skróconym do ok. 1,5 cm ogonem, który okazał się być wielkim amatorem owsa i odwiedzał wielokrotnie tę samą pułapkę na moim terenie badawczym. Znane jest u orzesznic (podobnie jak i u innych gatunków pilchowatych) występowanie zjawiska polegającego na "odrzucaniu ogona" w sytuacji zagrożenia. Osobnik ten musiał zatem stracić swój ogon podczas walki z innym samcem, a może podczas spotkania oko w oko z drapieżnikiem (np. łasicą lub sową). Orzesznice, które znajdowałam w dzień w pułapkach zawsze mocno spały i szybko przekonałam się, jak trudno jest je obudzić. Dopiero wieczorem stawały się bardziej aktywne i z chęcią opuszczały pułapki. Po wypuszczeniu mogłam obserwować ich zachowanie. Niektóre uciekały od razu, sprawnie wspinając się po gałęziach krzewów i szybko znikały z pola widzenia. Inne jednak zastygały w bezruchu na długi czas, patrząc na mnie wielkimi oczami i bez pośpiechu odchodziły. Mam nadzieję, że nie było to moje ostatnie spotkanie z tym sympatycznym zwierzęciem i w ciągu dalszych badań w Parku uda mi się ponownie obserwować orzesznice. Myślę, że Kampinoski Park Narodowy może być dumny, że posiada w swojej faunie ten rzadki i interesujący gatunek.

Artykuł został opublikowany w czasopiśmie PUSZCZA KAMPINOSKA 1(41)2004.

O nas | Dojazd | Kontakt | Aktualizacja: 24.02.2017 | © Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej